links feminisme10 september 2009 – 23:34

Elke sociale beweging, hoe progressief en vol goede bedoelingen die ook begonnen mag zijn, heeft na verloop van tijd nood aan een fundamentele reflectie over de toestand waarin die zich bevindt. Maar al te vaak gebeurt het, mede door hevig gepolariseerde discussies of de veranderende tactieken van de tegenstander, dat sociale bewegingen uiteindelijk te eenzijdig lijken te focussen op bepaalde thema’s, waardoor de kern van hun strijd een beetje naar de achtergrond verdwijnt of men zonder het te beseffen de zienswijze en de retoriek van de heersende ideologie begint over te nemen.
Het feminisme is reeds herhaaldelijk in zo’n situatie terechtgekomen waarna men de nood voelde voor een hernieuwende golf. Met deze tekst wil ik aantonen dat het feminisme ook nu weer in zo’n fase is terechtgekomen. Ik wil met deze tekst niemand viseren of afkeuren, maar wijzen op de gevaren die het feminisme vandaag bedreigen en oproepen tot een discussie om van het feminisme weer terug een stevig links project te maken met als doel een meer gelijke organisatie van de samenleving.
Wat men nu de tweede golf van het feminisme noemt begon als een bewonderenswaardig emancipatorisch project, maar kwam uiteindelijk in een bizarre situatie terecht door al te zeer gefocust te zijn op specifieke thema’s, zoals de strijd tegen de pornografie of de strijd voor gelijke lonen. Dat laatste thema bracht het feminisme volledig in de mainstream, zodat de meest uiteenlopende en ronduit conservatieve figuren zich plots feministe begonnen te noemen, van Mia Doornaert tot Sarah Palin. In een boeiend recent artikel in The New Left Review heeft Nancy Frazer deze wisselwerking tussen het tweede golf feminisme en het neoliberalisme geschetst.
De strijd tegen pornografie en de vrouw als lustobject, lokte dan weer protest uit bij een jongere generatie feministes. Zij voelden de veroordeling van erotiek, schoonheid, prostitutie of een zelfbewuste seksualiteitsbeleving aan als een nieuw keurslijf, een nieuwe beknotting van hun verlangens, zelfbeschikking of lichamelijkheid.
Samen met de postmoderne visie dat feminisme niet louter een economische strijd is, maar ook op cultureel vlak moet worden gestreden, ontstond er een nieuwe, frisse generatie feministes, die het emancipatorisch project van de oudere generaties wou doorzetten, maar tegelijk radicaal de eenzijdige seksuele moraal van de tweede golf verwierp.
De twee meest in het oog springende thema’s van het hedendaagse feminisme zijn het uitbouwen van een alternatieve, vrouwvriendelijke erotiek enerzijds en de strijd voor de eigen keuze van Moslima’s in het hoofddoekendebat anderzijds. Ik wil hier met klem benadrukken dat dit uiterst belangrijke thema’s zijn en dat er erg interessante en noodzakelijke activiteiten worden ondernomen op dit vlak, maar waar ik voor wil waarschuwen dat deze thema’s langzaam aan lijken losgekoppeld te worden van een veel fundamentelere noodzaak, namelijk het politieke project voor een radicaal andere en meer gelijkwaardige organisatie van de maatschappij. Het huidige feminisme lijkt niet langer een duidelijk links verhaal en project te hebben en dan dreigt het gevaar dat hun activiteiten en uitspraken een gevaarlijke verwantschap beginnen te tonen met de dominante liberale ideologie, en niet langer een bedreiging vormen voor de bestaande macht.
Laat ik nog eens in een notendop het verschil schetsen tussen een liberale en een linkse (Marxistische, anarchistische, sociaal ecologische…) kijk op de maatschappij. Voor een liberaal zijn we allen in de eerste plaats individuen. Als er al ongelijkheid van kansen zou zijn, dan moet de staat minimaal tussenbeide komen, maar het is vooral aan het individuele initiatief en de individuele keuzes van elke persoon om ten volle zijn of haar kansen in de maatschappij te verwezenlijken. In een linkse analyse echter is er een structurele ongelijkheid in de maatschappij. Elke illusie van individualiteit of onafhankelijk is een burgerlijke waan, waar men volledig vergeet dat men enkel in die waan kan leven doordat anderen systematisch worden uitgebuit en uitgesloten. Geen enkele individuele keuze of “individuele rechten” kunnen deze structurele ongelijkheid ongedaan maken, enkel een verandering van de maatschappelijke organisatie.
Wanneer het losgekoppeld wordt van een duidelijk links project, dan dreigen de op zich waardevolle pogingen om een alternatieve erotiek en seksualiteitsbeleving te ontwikkelen te verzanden in een soort consumentisme, waarin elk voor zich zijn verlangens volgt, een situatie die gevaarlijk dicht in de buurt komt van een neoliberaal consumptie-individualisme of een libertijns “elk doet maar waar hij of zij zin in heeft”. Het onderscheid is vaak onduidelijk en subtiel als men niet langer ondubbelzinnig de eis stelt naar een fundamentele maatschappelijke verandering.
Symptomatisch voor deze toestand is het gedweep met Muriël Scherre in bepaalde feministische kringen. Scherre, ontwerpster van peperdure lingerie en presentatrice van VT4, verwerpt de term feminisme en draagt geen politiek project uit. Ze past dan ook naadloos in de commerciële strategie van VT4, Goedele of Marktrock. Ze is een goed voorbeeld van wat Bookchin lifestyle anarchisme heeft genoemd, absoluut geen bedreiging voor de bestaande politieke orde, integendeel, ze past perfect in een kapitalistisch-liberaal systeem.
Nog complexer is de huidige mediastorm rond het hoofddoekenverbod. In een gepolariseerd opbod worden de meningen altijd eenzijdig, maar als men veel van de gehoorde argumenten uitdrukt, zonder dat ze vervat zitten in een breder links project voor sociale verandering, dan dreigen ze op zijn best ontoereikend te zijn, en op zijn slechtst geven ze legitimiteit aan de termen van de discussie zoals ze opgelegd worden door de liberale ideologie, de bestaande politieke macht en hun media. Een slogan als “een hoofddoek is een recht” of proberen aan te tonen dat een hoofddoek emancipatorisch kan zijn, hebben gewoon niet veel zin als je de bestaande maatschappelijke ordening, en de ongelijkheid die ze systematisch produceert, ongemoeid laat.
Nog eens, deze initiatieven zijn op zich waardevol en belangrijk, maar ze lopen het gevaar op recuperatie door de politieke macht als ze niet duidelijk en expliciet vervat zitten in een eis tot maatschappelijke verandering. Veel van de huidige, vaak absurde, kakofonie van argumenten, zou op die manier vermeden kunnen worden. In een links project worden zowel repressieve scholen, religieuze morele autoriteiten (van het Vaticaan tot Imams) of de kapitaaldienende politiek resoluut afgewezen. Zonder de strijd voor een andere organisatie van de samenleving zijn veel van de huidige argumenten een slag in het water.
Dat het hedendaagse feminisme niet langer een duidelijk links verhaal lijkt te hebben, werd onlangs nog eens pijnlijk duidelijk toen een aantal feministes, in een paniekreactie na een bericht in de Standaard dat verkrachtingen in België nauwelijks worden vervolgd, een petitie rondstuurden waarin onder meer werd geëist dat men een databank aan zou leggen van het DNA van niet alleen alle daders, maar ook alle verdachten. Dat zulke extreem totalitaire praktijken absoluut geen bescherming bieden tegen verkrachting of patriarchaal gedrag lijkt me vanzelfsprekend, maar dat ze worden uitgedragen door progressieve feministes, en niet door een gek van het Vlaams Belang, wijst erop dat het hoog tijd wordt om van het feminisme opnieuw ondubbelzinnig een links politiek project te maken. Het feminisme dreigt nu, ondanks het feit dat veel activisten zonder twijfel het hart op de juiste plaats hebben en met de beste bedoelingen handelen, ontdaan van een breder links verhaal, onbewust ingepalmd te worden door de neoliberale ideologie, hetgeen vooral duidelijk wordt in de activiteiten rond een alternatieve erotiek en de strijd tegen het hoofddoekenverbod. Het is dan ook de hoogste tijd voor een nieuwe golf, een herbronning van het feminisme zodat het weer ondubbelzinnig een links project wordt met als uiteindelijke doel een radicale collectieve verandering van de maatschappelijke organisatie en te komen tot een meer gelijke politieke organisatievorm.