Geachte Redacteur van De Gedachte (DM),

Graag had ik onderstaande bijdrage opgenomen gezien in Uw rubriek als antwoord op de bijdrage van Jan Verplaetse op 3/5/2008 "De Vrije Wil bestaat niet".

Vrije Wil? Liever meer dan minder !

Professor Jan Verplaetse, moraalfilosoof en moraalpsycholoog, wil ons in zijn bijdrage in De Morgen 3/5/2008 ervan overtuigen dat de vrije wil niet bestaat. Het begrip “vrije wil” wordt inderdaad, daar heeft hij ongetwijfeld gelijk, door veel “humanisten” gebruikt zonder dat ze precies aangeven wat ze ermee bedoelen. De vrije wil krijgt dan de mysterieuze allure van een buitenlichamelijke instantie die permanent ons gedrag stuurt en beslist over ons doen en laten. Het is in die zin dat Verplaetse deze “idealistische” vrije wil kan stellen tegenover het materialistische concept van het “brein”. Maar op deze manier ontsnapt hij ook niet aan een benadering van het probleem die eigenlijk 19de-eeuws is. We weten allang dat “geestelijke” processen in wezen lichamelijk van aard zijn, bijvoorbeeld dat het nemen van beslissingen, het hebben van emoties, het vellen van een moreel oordeel, etc. en meer in het algemeen het spreken van de mens, zowel met zichzelf als met medemensen, een pendant hebben in het functioneren van het brein (en niet alleen van het brein overigens; het dominante belang van het brein is ondertussen al meer dan 5 jaar op de achtergrond geraakt ten koste van het immuunsysteem). De tegenstelling brein versus vrije wil zien als een tegenstelling lichaam-geest is volkomen achterhaald. Dat ware niet zo erg, indien prof. Verplaetse zijn argumentatie ook niet zou verlengen met een pleidooi om bestaande maatschappelijke regelingen (bv. op het vlak van de rechtspraak) te herzien.

Jan Verplaetse baseert zich op een wereldvreemd experiment waarbij mensen moeten onthouden wanneer ze beslist hebben bij de projectie van een letter op een linker- of rechtertoets te drukken. Dit soort “laboratorium”-experimenten staan in geen enkel opzicht model voor het echte concrete leven van mensen. En de resultaten vergelijken breinactiviteiten met de herinnering aan de beslissing, niet met de beslissing zelf. Wij nemen in ons leven dagelijks beslissingen waarbij we al na tien seconden vergeten hebben dat we bij het uitvoeren van een handeling inwendig met ons zelf hebben overlegd. Doorheen ons leven zijn we voortdurend in overleg met onszelf (of met anderen) maar deze inwendige monoloog onthouden we natuurlijk niet, waarom zouden we. En als we nadien gevraagd worden waarom we iets gedaan hebben, verzinnen we dan meestal wel iets (“rationaliseren” noemt men dat doorgaans). Reconstructies van misdrijven waarbij de misdadiger geacht wordt te hebben gehandeld uit een “onweerstaanbare drang” laten zien dat deze misdadigers zich dikwijls wel de gedachte hadden gevormd: “het is wreed wat ik ga doen, maar ik doe het toch, foert! Dat ze me maar in de bak steken!”. Er is dus wel degelijk een vrije beslissing genomen, maar wel ene waar wij het moreel niet mee eens zijn en waarbij we denken: “hoe kan er iemand er nu toe komen zo wreed te willen zijn” (zoals bij zogenaamd “zinloos geweld” waarvan mensen – en journalisten – ons zeggen dat het “onbegrijpelijk” is, waarmee eigenlijk bedoeld wordt dat men het niet wil begrijpen). Anderzijds hebben we in heel veel gevallen voldoende tijd om vooraleer tot handelen over te gaan doordacht met onszelf of met anderen te overleggen en te kiezen uit diverse alternatieven met in acht name van de consequenties die aan elk der alternatieven verbonden zijn. Daarom bv. is BHV nog altijd niet gesplitst. En weten Jan en Miet nog niet wat ze morgen zullen eten, of ze al of niet de krant zullen kopen (en lezen), enz.
De mainstream-psychologie is zo “decadent” geworden dat ze nauwelijks nog nagaat wat mensen eigenlijk denken, doen, voelen, etc. bij psychologische “experimenten”. De onderzoeker meet alleen wat hem selectief interesseert (zoals in Verplaetse’s voorbeeld: de tijd waarop er op de hersenscans iets te zien is en de herinnering van de proefpersonen wanneer ze een beslissing genomen hebben). Ons doen en laten is echter een parallellisme van waarnemingen, gevoelens, gedragingen, bewustzijnsprocessen, etc. die zich allemaal tegelijk afspelen en die via zeer bijzondere patronen elkaar beïnvloeden. Maar de psychologie interesseert zich niet langer in de concreetheid en de raffinementen van het “psychische” leven van de mensen. Of iemand depressief is wordt tegenwoordig bepaald op basis van een standaard-vragenlijst: wat je echt over jezelf te vertellen hebt, hoe het bij jou aanvoelt om in de put te zitten, daar is geen kat in geïnteresseerd. Allen aan dezelfde Prozac, Seroxat of Serlain!
Wat Verplaetse met zijn verwerping van de vrije wil eigenlijk onder het tapijt veegt, is dat de mens een sprekend wezen is, een wezen dat via het spreken met zichzelf of het spreken met anderen ingrijpt in de loop van zijn of haar doen en laten of op de wijze waarop de wereld om hem of haar heen ook verandert. De breinactiviteiten die de hersenscans laten zien, omvatten ook dat spreken. Maar ja in een tijd en een “democratie” waarin het luisteren naar wat mensen te zeggen hebben in verval is geraakt, loont het uiteraard een psychologie en een moraalpsychologie te propageren die beweren dat mensen maar dieren zijn die signalen uitzenden in plaats van een taal te spreken en die stellen dat mensen dus geen vrije wil hebben. Zo’n visie is meegenomen voor Machten die er alleen op uit zijn om mensen tot op de milliseconde te controleren zonder dat mensen daartegen zouden protesteren. Want hoe zouden ze volgens deze “neurowetenschappers” kunnen protesteren? Ze stoten toch blijkbaar alleen maar dierlijke klanken uit en ze hebben geen “vrije wil”. Arme psychologie, arme moraalfilosofie, arme neurowetenschappen! Zoals Fernando Pessoa in zijn Ultimatum onder de naam Alvaro de Campos zei: “Uit mijn ogen met dat alles!”

Eric Rosseel
Dr. Psychologie
Gewezen docent psychologie VUB
Coördinator Netwerk Psychiatrie & Samenleving

zelfs de naam van advocaat Walter Van Steenbruggen kan men hier nog niet eens correct spellen.

Zeg Eric, zo geprikeld reageren, je overdrijft toch wat hoor.
Het gaat om een debat avond, de-bat. Geen expirimenten of wat dan ook, gewoon praten, meningen uitwisselen.

Breinwijzer (Google)haha!

Deze site is in ontwikkeling

Bent u de innovator en ideëengenerator van uw bedrijf maar heeft uw bedrijf moeite met het implementeren hiervan? Of moet er nieuwe business gecreeërd worden om uw doelstellingen te halen c.q. te verbeteren? Neem dan contact op met Breinwijzer. Breinwijzer richt zich op technisch georiënteerde bedrijven die de noodzaak van een goede concurrentiepositie middels vernieuwingen inzien. Breinwijzer is entrepreneur en realiseert, risicodragend, daadwerkelijke handel voor u.

Laat u zich eens verrassen en pak die telefoon.

Etienne Lieben 06-20972196

Breinwijzer zet ideeën/vernieuwingen in de markt

Verschenen in De Morgen 07/05/09

"Jan Verplaetse bestaat niet"
door Gert Goeminne

In De Morgen van 3 mei stelt Jan Verplaetse op basis van een wetenschappelijke studie dat de vrije wil een illusie is. Onbewuste processen in ons brein nemen immers de beslissingen lang voordat wij een keuze maken, zo tonen breinstudies aan. Eerder had Jan Verplaetse de traditionele filosofie al verbeurd verklaard en gepleit voor het vervangen van de filosoof door de neurowetenschapper (DM 6/11/2007 'Wat kunnen 'out of body'-experimenten ons leren?'). Immers, alles wat met bewustzijn, religiositeit of moraal te maken heeft, is - om het met een van zijn boutades te zeggen - niets meer dan een kortsluiting in onze hersenen.

Als politiek filosoof met een gedegen wetenschappelijke opleiding wil ik die stelling in vraag stellen. En zoals ik verder zal beargumenteren, bewandel ik hierbij een pad waarvan ik bij voorbaat weet dat het door velen als irrationeel zal worden afgedaan: ik zal immers géén beroep doen op wetenschappelijke studies maar appel doen aan wat het is om mens te zijn, iets wat u en ik iedere dag meemaken. Het is mij in deze vooral te doen om het openhouden van dit pad, om het bewaren van een legitieme intellectuele ruimte waarin gedacht kan worden buiten de grenzen die onze westerse wetenschappelijke beschaving ons opdringt.

Maar laat ik beginnen met het blootleggen van de gevaarlijke strategie die Jan Verplaetse hanteert. Het is een strategie die zich ontvouwt in twee stappen en die er uiteindelijk in resulteert dat mensen zoals Verplaetse zich in de plaats van God stellen, een positie die ze net denken hard te bestrijden.
Een eerste stap bestaat erin om bepaalde aspecten van ons mens-zijn zoals verliefdheid, depressie, empathie of besluitvorming te bestuderen in objectieve, gecontroleerde laboratoriumomstandigheden en te kijken welke processen in het brein daarbij een rol spelen. Zo blijkt dus dat het nemen van een beslissing gepaard gaat met een verhoogde activiteit in bepaalde hersenregio's een tiental seconden vooraleer die beslissing uitgevoerd wordt in de wereld. Met die benadering is niets mis: alle wetenschappen maken gebruik van abstractie en idealisatie om tot geldige bevindingen te komen. Ik wil hier dus ook niets afdingen op de resultaten van dergelijke studies: dat antidepressiva een invloed kunnen hebben op de gemoedstoestand en nuttig kunnen zijn in de behandeling van mensen met een depressie, en dat er dus duidelijk een neurowetenschappelijk aspect is aan het hebben van een depressie zal ik hier zeker niet ontkennen. Deze eerste stap wordt meestal expliciet belicht in het discours van mensen als Verplaetse om de wetenschappelijke fundering van hun uitspraken aan te tonen. Zoals ik net aangaf, is er met die wetenschappelijke fundering op zich dus niets mis, het is maar de vraag wat je ermee fundeert.

En zo belanden we bij de tweede stap, die meestal impliciet gemaakt wordt en een pak gevaarlijker is. Hier wordt namelijk de neurowetenschappelijke essentie van bijvoorbeeld mijn verliefdheid, met name een verhoogde hersenactiviteit in een bepaald deel van mijn brein tot dewelke mijn verliefdheid via de wetenschappelijke methode is herleid, gelijkgesteld aan niets meer of niets minder dan het wezen, dé essentie van mijn verliefdheid zelf. Plots is mijn verliefdheid niets meer dan een kortsluiting in de hersenen. Wat legitimeert die stap? Ik zie het niet. Passen we de strategie bij wijze van illustratie nu eens toe op Jan Verplaetse zelf. In het neurolab zullen we bij die persoon ongetwijfeld een pak verhoogde hersenactiviteit waarnemen, daar twijfel ik niet aan. Toepassen van de tweede stap in de strategie laat ons vervolgens toe om te stellen dat het niet de persoon Jan Verplaetse is die bestaat, maar slechts onbewuste processen. Quod erat demonstrandum.
Wat is er nu zo gevaarlijk aan die strategie? Het is belangrijk om in te zien dat in de uitgangspunten van zulke proefnemingen al een duidelijk idee zit vervat over wat verliefdheid is, over wat empathie is of over wat het is om een beslissing te nemen: hoe kan men er in godsnaam anders een hersenactiviteit mee associëren? Nu gaat het over de vrije wil, onlangs ging het ook al over empathie en uiteindelijk beland je in een situatie waar neurowetenschappers bepalen wat goed en kwaad is (DM 20/10/2006 'Zit het verschil tussen goed en kwaad in onze hersenen?'). Zonder het misschien zelf te beseffen, alhoewel ik dat betwijfel, stellen mensen zoals Verplaetse zich in de plaats van God en bepalen zij wat goed en kwaad is. Het was toch Jan Verplaetse die voorstelde om de hersencircuits van VB'ers te manipuleren zodanig dat ze 'warme empathie' zouden voelen voor de allochtoon?
De robuustheid van die strategie en de reden waarom ze zo moeilijk in vraag te stellen is, moet mijns inziens gezocht worden in het verheven statuut dat de wetenschap doorheen onze westerse geschiedenis heeft gekregen. De wetenschap claimt in onze maatschappij - met succes - het monopolie over de rationaliteit. Als je nu, zoals ik hier betracht, de wetenschappelijke benadering zelf in vraag wilt stellen, plaats je jezelf buiten de wetenschap en in onze maatschappij meteen ook buiten de rationaliteit: je wordt gebrandmerkt als irrationeel en ieder recht van spreken word je ontnomen. Dat lot staat mij dus te wachten.
Grappig genoeg ziet ook Verplaetse een diepe kloof tussen mensbeeld en wetenschap, alleen redeneert hij omgekeerd: hij wil dat we ons mensbeeld in overeenstemming brengen met het rationele, wetenschappelijke beeld. Zoals ik heb trachten aan te geven komt dat overeen met een - potentieel gevaarlijke - reductie van wat het is (voelt, ruikt, betekent...) om mens te zijn tot de wetenschappelijk herkenbare processen in ons brein. Vergis U niet, zal iemand als Verplaetse u zeggen: wat u daar voelt is geen verliefdheid, het is niets meer dan wat onbewuste breinactiviteit. De eeuwige worsteling van de filosofie samen met de kunst om deze en andere fascinerende aspecten van ons menszijn in hun wezen te vatten wordt afgedaan als één grote misvatting. Nu, wie ooit verliefd geweest is, en ik wens het Jan Verplaetse toe, wéét dat het geen misvatting is.

Beste Eric,

1) Wat is het verband tussen neurowetenschappen en "het nieuwe fascisme"?
2) "Walter Van Steenbrugghe" is fout geschreven; "Walter van Steenbruggen" ook...
3) Als er "interessantere zaken [zijn] dan meningen uitwisselen met een provinciaalse academicus", waarom steek je dan tijd in het schrijven erover?

Met vriendelijke groeten,
Alex